Psychologie, Psychotherapie & Cultuurverschillen

Cultuur vormt wie we zijn — en wie we denken te zijn. Ontdek hoe reizen, psychologie en psychotherapie elkaar raken in het begrijpen van identiteit en de ander.

Terug naar alle verhalen

Psychologie, Psychotherapie & Cultuurverschillen

“Forever I shall be a stranger to myself. In psychology as in logic, there are truths but no truth.” — Albert Camus

Wanneer we reizen, stappen we vanzelf in het onbekende. Nieuwe steden, onbekende talen, andere ritmes van leven. Maar wat we soms vergeten: de grootste vreemde dragen we zelf mee. Camus herinnert ons eraan dat we onszelf nooit volledig begrijpen. We bestaan uit kleine mysteries, uit verlangens die ons verrassen, uit reacties die we niet zagen aankomen.

En precies daar, op dat kruispunt tussen innerlijke en uiterlijke werelden, bevindt zich psychotherapie — én reizen.

De therapeut als reiziger

Tijdens een psychologieopleiding in België valt al snel op hoe sterk de gangbare theorieën geworteld zijn in een westers referentiekader. Dat is geen waardeoordeel, maar wel een belangrijke realiteit.

Wie in therapie gaat, wil vooral begrepen worden. Toch is begrijpen nooit neutraal: we kijken altijd door onze eigen culturele bril. Hoe open-minded een therapeut ook wil zijn — die therapeut is gevormd door een West-Europese manier van denken. Werken met mensen uit andere culturen maakt dat pijnlijk duidelijk.

Reizen — en werken met jongeren uit andere culturen — heeft mij vooral nederig gemaakt. Want zelfs wanneer iemand “op mij lijkt”, kan hun innerlijke wereld compleet anders zijn.

Lacan waarschuwde niet voor niets:
“Gardez-vous de comprendre.”
— Bewaar u voor het begrijpen.

 

Zelfs de tijd is subjectief

Lacan’s waarschuwing — bewaar u voor het begrijpen — klinkt misschien paradoxaal. Maar wat hij bedoelde, raakt iets essentieels: wie te snel denkt te begrijpen, stopt met écht luisteren. En het is precies in die openheid voor wat nog niet begrepen is, dat een echte ontmoeting mogelijk wordt.

De klinische praktijk leert dat steeds opnieuw.

Ik ontmoette ooit een 14-jarig meisje dat van Zuid-Afrika naar België was verhuisd. Blond, blank en in een oogopslag onverschillend van haar doorsnee belgische leeftijdsgenoot. Toch werd ze door haar school gezien als iemand met leerproblemen. Ze kwam altijd te laat, kon geen klok lezen, en leek “ongeorganiseerd”.

Toen ik haar vroeg over haar leven in Zuid-Afrika, vertelde ze over een bestaan dat draaide rond zonlicht, natuur en dagritmes, niet rond schoolbellen en noch minder over het tijdschema van de nmbs. Tijd voelde voor haar niet mechanisch maar natuurlijk. Ze was niet “cognitief beperkt”. Ze was cultureel gedesoriënteerd.

Een meisje uit Chili vertelde me hoe ze zich in haar thuisland meer man dan vrouw voelde. Na haar verhuis naar België merkte ze echter dat genderrollen hier anders ingevuld werden. Wat zij dacht dat mannelijk of vrouwelijk was, veranderde zodra haar referentiekader verschoof. Haar genderidentiteit bleek niet los te koppelen van de cultuur waarin ze leefde. Met de verhuis was ook haar identiteitsbeleving veranderd.

Beide verhalen herinneren aan iets wat gemakkelijk over het hoofd gezien wordt: gedrag, identiteit en emotie zijn nooit cultureel neutraal. Ze zijn altijd ingebed in een context. Die context niet te snel invullen — en de bereidheid hebben om te blijven luisteren — is misschien wel de meest waardevolle houding die een therapeut kan innemen. Nederigheid, niet als zwakte, maar als voorwaarde voor een echte ontmoeting.

Het individu versus het collectief

In veel niet-westerse culturen staat het collectief centraal. Het idee om “alleen” in therapie te gaan is daar vreemd. Als iemand lijdt, komt de gemeenschap samen.

In onze samenleving wordt echter verwacht dat het individu zichzelf oplapt. Succes is een eigen verantwoordelijkheid — en wie daarin tekortschiet, wordt al snel als degene gezien die “faalt”. Het is geen toeval dat individualistische samenlevingen individualistische therapieën creëren.

In de jeugdpsychiatrie is dit bijzonder zichtbaar. Vaak is de jongere niet het “probleem”, maar een symptoom van gezinsdynamieken of maatschappelijke druk. De context wordt te gemakkelijk vergeten wanneer we te snel naar het individu kijken.

Voor wie ver van huis leeft — als expat, frequent reiziger of digitale nomade — kan die spanning tussen culturen extra zwaar wegen. Online begeleiding door een psycholoog die vertrouwd is met dat grensgebied kan dan een stevig anker bieden, ongeacht waar ter wereld je je bevindt. → Meer over online psychologische begeleiding bij Eupraxia

Hoe begrijpen we de ander?

Reizen leerde me dat woorden andere dingen kunnen betekenen.
Vraag in verschillende landen naar wat “moederschap”, “respect”, of “eenzaam” betekent — je zult telkens een ander universum horen. Wie zich hier ‘gefaald’ voelt zal in een andere maatschappij, met andere waarden en normen, mogelijk gewoon een andere maatstaf krijgen. 

Zelfbeeld is als een spiegelbeeld, waarbij we de invloed van de spiegel niet mogen vergeten. Kermis-Spiegels zijn immers misleidend.

Therapeutisch werken vraagt dezelfde houding als reizen: Nieuwsgierigheid naar jezelf en de omgeving. Het zoeken naar je eigen weg, met behulp van anderen als richtingaanwijzer wanneer je die nodig hebt. En het besef dat je je eigen bagage altijd meedraagt — je cultuur, je waarden, je aannames. Ze beïnvloeden hoe je reist, hoe je kijkt, en hoe je begrijpt. Wherever you go, there you are.

Soms is het net die bagage die het moeilijk maakt om de eerste stap te zetten — naar een reis, of naar therapie.

Kan het jou helpen om hier een verdiepend gesprek over te voeren of wil jij hulp om de eerste stap te zetten? je bent welkom om contact op te nemen.

→ Neem vrijblijvend contact op

 

Wherever you go, there you are

Reizen leert ons dat de wereld groter is dan onze eigen overtuigingen. Psychotherapie leert ons dat wijzelf groter zijn dan ons bewuste weten.

Hoe ver we ook reizen — geografisch of psychologisch — de vreemde in onszelf reist altijd mee.

En misschien is dat precies het mooie eraan.

 

Bedankt voor het lezen,
Kaija — Eupraxia

Kaija Derycke